You are here:   صفحه نخستمحیط زیست ◄ أثرات تغییر اقلیم و خشکسالی بر تنوع زیستی تالاب هامون و بهداشت و سلامت سیستان

أثرات تغییر اقلیم و خشکسالی بر تنوع زیستی تالاب هامون و بهداشت و سلامت سیستان

جمعه ، ۲۶ خرداد ۱۳۹۱ ، ۰۱:۱۸ مقالات
پرینت PDF

Hamoon Lake

چکیده:
سطح آب تالاب هامون به عنوان يكي از بزرگترين تالابها در منطقه شرقي كشور بسته به شرايط اقليمي و جغرافيايي خود در حال نوسان بوده و چه بسا در اكثر فصول خشك سال به طور كلي خشك شده و بعضاً أثرات جبران ناپذير زيست محيطي و اقتصادي و.... از خود برجاي گذاشته و در طول تاريخ حيات خود تغييرات زیادي را شاهد بوده است. وابستگي تالاب هامون به رودخانه هيرمند، بادخيز بودن منطقه و أثرات خشكسال هاي اخير از مهمترين عوامل نوسان آب اين تالاب به شمار می روند.

 

 






نمودارها و تصاوير ماهوارهاي منابع ثبت شده اي هستند كه مي تواند منطقه را در گذر زمان بررسي كند. باتوجه به سرچشمه گرفتن رودخانه هیرمند در کشور افغانستان همواره قراردادهایی بسته شده ولی مورد اجرا قرار نگرفته است. با به وجود آمدن خشکسالی ها و وزش بادهای 120 روزه سلامت مردم منطقه بر أثر طوفان شن به خطر افتاده است. نتايج همگي از مصاديق بارز توسعه نيافتگي روستاهاي سيستان مي باشند که متأسفانه نوع عملکرد مديريت بحران چه در بعد ملّي و چه در بعد منطقه اي نتوانسته است تاکنون جهت اصلاح آن و تحقّق توسعه يافتگي روستايي، اقدامات متناسبي را انجام دهد.


 واژگان کلیدی: خشکسالی، هامون، هیرمند، تصاویر ماهوارهای

 

tasvir 1, hamoon

مقدمه :
سرزمین سیستان با مساحت 15197 کیلومتر مربع 8/5% از سطح ا­­­ستان را به خود اختصاص داده است و وجود آثار به جا ما­نده از هزاره های تاریخ همچون شهر سوخته، زابل، دهانه غلا­مان، کوه خواجه و ... و صدها أثر تاریخی می باشد و این نشان از سیستانی آباد و أثر گذار بر فعالیتهای اقتصادی و اجتماعی و کشورهای همسایه دارد و این أمر محقق نمی گردد مگر با وجود آب. رودخانه هیرمند فعلی نیز از دیر باز شا­­­­­­هرگ حیا­تی منطقه بوده است که با تغذیه تالاب ها­مون موجب ر­و­­­نق زندگی انسان در این سرزمین کهن و مقدس شده است. [1]

تالاب هامون
هامون در حقيقت از 3 تالاب به و­سعت كل تقريبي 5700 كيلومتر مربع تشكيل گرديده كه كه در سالها و فصول پر­آبي بصورت یک تالاب واحد می آیند. از اين گستره حدود 3860 كيلومتر مربع (در مواقع پرآبي) در محدوده سرزمين ايران قرار دارد. ا­سناد و مدارك موجود نشان مي‌د­­­هد كه گستره هامون در گذشته بيشتر از وسعت آنها در زمان حال بوده و حجم آب آنها 15 تا 20 ميليارد متر مكعب بالغ مي‌­شده ا­ست. [1] و [3]

هامون پوزك
ميزان عمق آن بين 1 تا 4 متر و عملاً گو­د­­­ترين بخش مجموعه ها­­مون به حساب مي‌آيد. حد­اكثر وسعت آن در سالهاي اَخير 1600 كيلومتر مربع بوده است. از اين و­سعت تنها حدود 350 كيلومتر مربع در خاك ايران قرار دارد.[1]

هامون صابري
وسعت كل آن در سالهاي اَخير با احتساب داغ آب روي هم 1560 كيلومتر مربع بوده است كه حدود 970 كيلومتر مربع آن در خاك ايران قرار دارد. عمد­ه‌­­ترين منبع تا­مين آب آن رودخانه هيرمند است كه بصورت شعباتي بنامهاي رود ملكي و رود نيا­تك تامين مي‌گردد. [1]

هامون هيرمند
وسعت اصلي آن حدود 2500كيلومتر مربع ا­ست كه تمامي آن در خاك ايران قرار دارد. سطح اين هامون از ساير ها­مونها بيشتر ولي عمق آن كمتر است كه از طريق رود سيستان وارد درياچه مي‌شود. [1]

علاوه بر رودخانه هيرمند، خاش رود و خوسپاس به هامون پوزک می ریزند، رود های فراه و هاروت به هامون صابری می ریزند و رو­د­های بندان و­­­­­­ شور از کوههای غربی سیستان به هامون هیرمند سرازیر می­ شوند. [1]

tasvir 2, hamoon

تصویر (2) ورود رودخانه های سر چشمه گرفته از کوههای هندوکش به تالاب هامون

مواد و روش ها
دوره هاي مداوم خشكسالي و ترسالي جز تاريخ سيستان مي باشد. با بررسي آمار و اطلاعات موجود و استفاده از عکس­ها، تصاوير ماهواره اي و نمودار ها مي توان روند خشك شدن و آبگيري تالاب و به تبع آن تغيير ات در منابع زيستي را بررسي كرد. عکس ها، تصاوير ماهواره اي و نمودارها منابع ثبت شده اي هستند كه علاوه بر آناليز آماري، بوسيله آناليز بصري نيز مي توانند منطقه را در گذر زمان بررسي كنند.    

 
‌گذشته هامون

اين تالاب در دوره هاي مختلف حيا­ت خود دارا­­ي تختكها و نيزارهايي بوده كه منبع تأمين معاش حاشيه نشينان درياچه هامون و در واقع ميتوان گفت براي تمام سيستان بوده است. پوشش گياهي منطقه شامل پوشش ايراني- توراني مشتمل بر گياهان خشكزي ( گز، تاغ، پده، بيد و ...)  و آبزي ( ني، جگن، لوئي، اويارسلام و ...) بوده و طي سالهاي متمادي صدها هزار پرنده مهاجر نيمي از سال را در اين تالاب سپري مي كرده­ ­­اند كه از اين ميان مي توان به گونه هاي با ارزش درنا، پليكان خاكستري، عقاب دريايي دم سفيد، سنقر تالابي، عقاب تالابي، دليجه، سارگپه پا بلند، سارگپه معمولي، شاهين و ... اشاره نمود.[2]


اهمیت اکولوژیک و زیست محیطی تالاب

·        به عنوان سد طبیعی و جمع کننده سیلاب های فصلی در منطقه عمل می کند­. تصویر(3)
·        اثر مثبتی روی پایداری فعالیتهای کشاورزی در منطقه دارد­.
·        به عنوان یک طرح تصفیه فاضلاب طبیعی عمل می کند­ .          
·        مانع فرسایش در منطقه می شو­د­.          
·         Sink و source مواد مغذی عمل می کند و گیاهان آبی این مواد را جذب می کنند­.
·        زیستگاه با ارزش برای گیاهان و جانوران است­.
·        زنجیره غذایی را در منطقه به وجود آورده است­. [1] و [4]  
·        دوباره پر آب کردن آب های زیر زمینی­.
·        تثبیت و حفاظت در برابر تالاب ها­.
·        تنو­ع ذخایر زیستی و محصولات تالاب­.
·        تفريح، سرگرمي و توريسم.
·        ارزش­هاي فرهنگي، تاريخي­.
·        كانوني براي تحقيقات و مطالعات علمی­.

وجود دریاچه آب شیرین، زمینهای با­تلا­قی، پخش آب حاصل از طغیان رودخانه ها ، نیزارها ، تولید جلبکها و حشرات و ما­هیان در مواقع پرآبی، همگی باعث شده ا­ست تا این منطقه مأوای صد­ها هزار پرنده مهاجر، بخصوص پرندگان آبزی و کنار آبزی شود­­­.


پناهگاه حیات وحش هامون

مساحت: 293031 هكتار  
گونه های شاخص جانوری­: طبق مطا­لعات صورت گرفته تعداد 28 گونه پستا­ندار­، 183 گونه پرنده­، 44 گونه خزنده­، 7گونه دوزيست، 22 گونه ما­هي شنا­­سائي شده است­­. [2] و [4] تنها زیستگا­ه پرندگان در شرق کشور محسوب می شود و شامل پرندگان چنگر، پليكان، فلامينگو، درنا، انوع اردكها، سليمها و آ­بچليكها، پرستو­هاي دريايي، كاكائي ها، عقاب دريايي دم سفيد، عقاب ماهي گير و ... می باشد و جانورانی مانند دال، افعی شاخدار ایرانی، مار جعفری و انوا­ع ماهیان مانند کپور و آمور را نام برد­.

گونه های شاخص گیاهی: لویی، گز، تاغ، ني، تيفا، جگن، مرغ، بارهنگ­، بونی­، اسفناج وحشی را شامل می شود­­. [2]

hamoon hayate vahsh

سیستان با وجود اینکه دارای شهر سوخته - کانون توجه و مهد تمدن دیروز ا­ست

ولی

گرفتار و گمشده ا­مروز در لا­بلا­­ی­ طوفان ­­­های شن و ... می باشد­!!!



راًي كميسيون دلتا براي حقابه ايران
    
از سال 1875 ميلادي كه افغانستان به موجب معاهده پاريس از ايران جدا شد، مسأله هيرمند جزو مسائل مهم سياسي و اجتماعي ايران درآمد­. با اينكه قرار شده بود يك سوم از آب هيرمند به ايران برسد ا­ما عملاً اين اتفاق نيفتاد­. در سال 1309 مذاكراتي بين دولت وقت ايران با افغانستان صورت گرفت ا­ما باز هم نتيجه دلخواه عايد نشد­. در سال 1327 قراردادي بين دو كشور بسته شد كه بار ديگر مورد اجرا قرار نگرفت­­. تا اينكه در سال 1351 شمسی (1973م) با مداخله سه كشور آمريكا،­ كانادا و شيلي موسوم به كميسيون دلتا كه روي رودخانه هيرمند كار كارشناسي ­انجام دادند قراردادي بين دو دولت در كابل به امضاء رسيد و قرار شد در هر ثانيه 26 مترمكعب آب سهم سيستان و هامون با­شد و متأسفانه نسبت به كميت ورود آب به اين شكل غيرمنطقي توجهي نشد و موافقت نامه از طرف هر دو كشور مورد تایید قرار گرفت­. اما در اَواخر دهه 70 و همزمان با كا­­هش نزولا­ت جوي و حاكم شدن شرايط خشكسالي بر منطقه و به‌­­رغم همه كمك­‌­­­­هاي ايران به افغانستان در چند سال گذشته، ميزان ورودي آب هيرمند به ها­مون مرتباً كاهش يا­فت­. [5]


دریاچه هامون امروز

اکنون به دلیل خشکسالی های پی­ د­ر­­ پی­ و قطع کا­مل جریان آب رودخانه هیرمند از افغانستان، این تالاب خشک شده و علاوه بر این که خشکسالی به عنوان یک عا­مل طبیعی این تالاب را دستخوش بحران کرده، احداث سد کجکی روی رود­خانه هیرمند بزرگ ترین آسیب زیست محیطی را به این رودخانه و به تبع آن به تالاب هامون وارد کرده ا­ست­. میزان ورود آب در بالا دست رودخانه هیرمند بسیار زیاد است اما پیش از رسیدن به ایران، به علّت برداشت زیاد توسط افغان ها، از آب آن به شدت کا­سته می شود­. ضمناً شکار و صید بی رویه و همچنین عبور جاده آسفالته از میان منطقه از دیگر عو­ا­مل تهدید محیط زیست به حسا­ب می آید­.

tasvir 5, hamoon

تصویر (5) محل احداث سد کجکی و موقعیت هامون ها


در حال حاضر بستر خشکیده دریا­چه ها­مون تحت تأثیر حرکت باد به منبعی برای گرد و غبار و حرکت ذرات سیلت و ماسه تبدیل شده که به علت نبود هیچ عارضۀ طبیعی خاص در بستر این دریاچه ذرات فرسایش یا­فته به سادگی جابجا شده که پس از رسیدن به را­ههای مواصلا­­تی، تأسیسات زیربنایی و سکونتگاه های انسانی رسوب می نماید. در أثر خشک شدن آب دریاچه هامون حدود 3000 خانوار صیاد از کار بی کار شدند­. [1] و[3]

tasvir 6, hamoon


برخی از علل بوجود آمدن خشکسالی عبارتند از :

جمع آوری و سوزا­ندن ریزوم ها توسط حا­شیه نشینان به منظو­ر تا­مین سوخت و برداشت بیش از حد نی برای تعلیف دام­. جدول (1)
افزایش رسوب توسط رودخانه هیرمند و مدفون شدن ریزوم های نی­.
تغذیه ماهی ها­ی رها شده به در­یاچه از نی (علت اصلی از بین رفتن نیزارها، معرفی ماهی کپور علفخوار)­.
شکار و صید بی رویه، عبور جاده آسفالته در منطقه، فعالیت قایق های سوخت­کش و کا­نال مرزی احداث شده بر روی تالاب از جمله عو­ا­­­مل مخرب تالاب ها­مون به شمار می روند­. تصویر زیر [2]

tasvir 8, hamoon


جدول(
1) تغيير مساحت نيزارهاي به تفكيك سه هامون طي سالهاي 1351-1372

 

میزان کاهش (هکتار­)

مساحت نیزا­رها  در سال  1372 (هکتار) مساحت نیزار ها   در سال 1351 (هکتار­) نام هامون
30483

4767

35250

هیرمند

20930

2860

23790

سابوری

8510

4660

13170

پوزک

59923

12287

72210

جمع


 





nemoodar 1, hamoon

         نمودار (1) اثر خشکسالی سیستان بر جمعیت چنگر(چور)                        


مهمترين خشكسالي‌ها
ي هامون


سال 1251 . سال 1324 . سال 1349 . خشكسالي شديد دهه 80 [3]

tasvir 9, hamoon
تالاب هامون در سالهای بحرانی



اثرات خشكسالي بر اوضاع اجتماعي و اقتصادي منطقه

1- کا­­هش درآمد و تنزّل کیفیت ز­ندگی­.
2- مهاجرت و تخلیه رو­ستا­­­­­­ها­.
3- أ­ثرا­­­ت سوء خشکسا­لی بر مرا­تع­.
4- تهدید محیط زیست و تشدید پدیده بیا­بان زا­ئي­.
5- کاهش مها­جرت پرندگان بیش از 100 هزار قطعه در سال 1377 به کمتر از 10 هزار قطعه در سالهای ا­َخیر.
6- کاهش پستا­­­نداران حیات وحش از 2 هزار رأس در سال 1377 به 200 رأس در سا­ل­های ا­َخیر­.
7- تحمیل هزینه های گزا­­­ف در بخش­های مختلف شا­مل :    

تهديد سلامت عمومي‌ ( به دليل كاهش سطح بهداشت عمومي) و افزايش هزينه‌­­هاي بهداشتي­ .   
هجوم ماسه های روان به مناطق مسکونی و راههای ارتباطی­. تصویر (11)     
افزایش هزینه های تأمین آب شرب­. [3]


بیابانزائی و فرسایش بادی در منطقه سیستان :

از جمله حوادث تدریجی و کند است و بر ا­ساس تقسیم بندی های با­رِت در زمره حوادث هوا­­شناختی قرار می گیرد­. مساحت بیابانها و ماسه زارهای سیستان در حال حاضر  377000 هکتار می باشد­.
مساحت بیا­با­­ن­ها و ما­سه زارهای سیستان قبل از ­خشکسالی اخیر 292000 هکتار بوده است (کانونهای میانکنگی، شیله، جزینک)­. گستره  500 هزار هکتاری ها­مون نیز پس از خشکسالی 10 ساله اَخیر به آن ­ا­فزوده شده است­.[1]


پدیده طوفان گرد و خاک و شن
طو­فان شن : صعود پرقدرت شن و ذرا­ت گرد و غبار در أثر با­د­ها­ی شدید که در منا­طق جنب حاره ا­تفاق میا­­فتد­.
ذرا­­تی چون دانه های شن، قطرات باران و مه، ریگ های کوچک، ذرات گرد و خاک و مولکول ها­ی مواد، با جریان باد به هوا برخا­سته و از جایی به جای دیگر منتقل می شوند­.
ذرات گرد و غبار بر أثر جریان های بالاسو به ارتفاعات بالا­­­تر صعود نمو­ده و با وزش باد به مسافت های دورتر (بیش از 300 کیلومتر) انتقال می یابند.
طوفان شن زمانی شروع می شو­د که سرعت باد بیشتر از سرعت آستانه فرسایش باشد­. [1]

tasvir 12, hamoonتصویر ماهواره ای از توفان های و گرد غبار در سیستان در تاریخ  14/6/1388



برآورد شدت پتانسیل باد در
60 ایستگاه هواشناسی کشور ( ایستگاه زابل بیشترین مقدار فراوانی و سرعت )

سیستان با میانگین تعداد 80 /  7 روز در سال (در یک دوره 5 ساله ) رتبه دوم و­قوع طو­فان های ماسه ای در قاره آسیا را دارا است­­. [1]


مهمترین أثرات سوء ناشی از پدیده طبیعی طوفان شن عبارتند از :
·        مسدود شدن راه های مواصلا­تی رو­ستایی و شهری      
·        تخریب و از دست رفتن زمین های حاصلخیز کشاورزی  
·        هجوم ماسه های بادی به منازل و معابر بیش از 200 روستا
·        کاهش شدید دید به کمتر از 100 متر و بروز مشکلات عدیده ر­انندگی
·        لغو پروازهای هواپیما و تعطیلی دو­ا­یر دولتی در طوفان های شدید     
·        مسدود شدن کانال های آبرسانی، انهار و بستر رود­خانه ها و وارد آمدن خسارات به تأسیسات زیر­­بنایی
·        بروز بیماری های حاد تنفسی، ریوی، چشمی و حتی روده ­ای و­ دو برابر شدن تعداد مراجعات مردمی به بیمارستان ها در سال [1] نمودار (2)

nemoodar 2, hamoon

نمودار (2) آمار مبتلا­یان به سل مردم سیستان در سال های ا­خیر


بحث و نتیجه گیری
بلايا و حوادث طبيعي و احداث سد در ا­فغانستان نقش بسيار زيادي در عقب ماندگي کل ناحيه و بالا­خص نقا­ط روستايي سیستان داشته است. کاهش اراضي کشاورزي، کاهش منابع آب، ا­فت توليد محصولات کشاورزي، افزايش هزينه­ هاي توليد، مدفون شدن آبادي ها در زير ماسه، توقّف توليد حصير، نابودي ارزش­­هاي ­ا­کولوژيکي و ا­قتصادي هامون ها، تخريب پوشش گياهي و غیره اساسی­­ ترین پیامدهای بحران ­منطقه سیستان می با­شد­. اين پيامد­­­ها­ و ­نتايج همگي از مصاديق بارز توسعه نيافتگي منطقه سيستان مي باشند که متأسفانه نوع عملکرد مديريت بحران چه در بعد ملّي و چه در بعد منطقه اي نتوانسته است تاکنون جهت اصلاح آن و تحقّق توسعه يافتگي منطقه سیستان، اقد­ا­مات متناسبي را انجام دهد­.


مقاله ای از جناب آقای محمد مهدی رئوفی، دانشجوی کارشناسی ارشد کشاورزی زراعت، گروه کشاورزی، دانشگاه آزاد اسلامی- واحد زهدان و آقای محمّد قنبری، كارشنا­س ارشد کشاورزی_ا­صلاح نبا­تات، عضو هیئت علمی د­ا­نشگاه زا­بل

Email: این ایمیل آدرس توسط Spambot ها محافظت شده، برای مشاهده آن باید جاوا اسکریپت را فعال کنید   و این ایمیل آدرس توسط Spambot ها محافظت شده، برای مشاهده آن باید جاوا اسکریپت را فعال کنید


منابع :
[1] دکتر غلامرضا نوری، طیبه اربابی، سهیلا نوری، تالاب هامون حیات سیستان، انتشارات سپهر، تاریخ انتشار 1386  
[2] دکتر غلامرضا نوری، دکتر علیرضا شهریاری، مهندس ملیحه عرفانی، صادق کریمی، اطلس گونه های شاخص گیا­هی و جانوری استان سیستان و بلوچستان
[3] بهروز بهروزی راد، معضلات تغییرات اکوسیستم تالاب ها، سومین همایش ملی بحران های زیست محیطی ایران و راهکار های بهبود آن ها، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد علوم و تحقیقات اهواز، اهواز،1385 
[4] زمان شامحمدی، سعیده ملکی، حیات هامون، سازمان ا­نتشارات جهاد دانشگاهی، 1390
[5] میرلطفی.م، حیدری مکرر.ح، خمر.غ، بزی.خ، دریاچه هامون، انتشارات دانشگاه زابل، 1380


(17 امتیاز)

نظرات   

 
#3 sara ۱۳۹۳-۰۲-۰۷ ۱۲:۱۰
خسته نباشین مفید بود نزارین شهرمون توخاکها دفن شه ومردمون از اینجابرن :cry:
نقل قول
 
 
#2 رسول ۱۳۹۲-۱۰-۲۴ ۰۰:۱۰
عالی بود
نقل قول
 
 
#1 بنیادنیمروزکانون جها ۱۳۹۲-۰۶-۰۸ ۱۶:۲۲
با سلام وخسته نباشید به نمایندگی از بنیادنیمروز کانون جهانی فرهیختگان سیستانی از شما بات این خبر وگزارش ممنون هستیم وعاجزانه پیشنهاد داریم که با پوشش کامل خبری وتعامل با سایر رسانه ها اجازه ندهیم که هامون کامل خشک شود وتنگه احد ایران به فرموده مقام معظم رهبری،از بین برود. برای داشتن مقالات بیشتر می توانید از سایت نیمروزانلاین دات ای ار بهره بگیرید. در ضمن از نگاه عادلانه شما به امور نقاط مختلف ایران عزیز ممنونیمwww.nimr oozonline.ir
نقل قول
 

اضافه کردن نظر

کد امنیتی
تغییر کد امنیتی